İnsan danışmadan müəyyən müddət yaşaya bilər, amma ünsiyyətsiz yaşaya bilməz. Çünki ünsiyyət yalnız söz mübadiləsi deyil; insanın özünü tanıması, başqasını anlaması, cəmiyyətdə yer tutması və mənəvi dünyasını zənginləşdirməsi prosesidir. Ailədən dövlətə, təhsildən siyasətə, gündəlik münasibətlərdən beynəlxalq əməkdaşlığa qədər bütün ictimai həyat ünsiyyət üzərində qurulur.

Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi onun texnoloji imkanları, iqtisadi göstəriciləri və siyasi institutları ilə yanaşı, insanların bir-biri ilə necə münasibət qurması ilə də müəyyənləşir. Qarşılıqlı hörmətin, ədalətin və məsuliyyətin zəiflədiyi mühitdə ən müasir texnologiyalar belə sağlam ictimai münasibət yaratmağa kifayət etmir.

Bu baxımdan ünsiyyət artıq yalnız dilçiliyin, psixologiyanın və ya pedaqogikanın araşdırdığı mövzu deyil. O, insanın mənəvi mövcudluğuna, cəmiyyətin bütövlüyünə və bəşəriyyətin gələcəyinə təsir göstərən qlobal xarakterli məsələlərdən biridir.

Ünsiyyət sadəcə danışmaq deyil

Gündəlik həyatda ünsiyyət dedikdə, adətən, insanların bir-biri ilə danışması nəzərdə tutulur. Lakin bu anlayışın mahiyyəti daha genişdir. İnsan səsi, sözü, davranışı, baxışı, münasibəti, yazısı və hətta susması ilə də ünsiyyət yaradır.

Ünsiyyət zamanı yalnız məlumat ötürülmür. Həmin prosesdə dəyərlər, emosiyalar, həyat təcrübəsi, münasibətlər və sosial davranış nümunələri də paylaşılır. İnsan özünü başqasının münasibətində görür, davranışını qiymətləndirir və mənəvi mövqeyini formalaşdırır.

Ünsiyyətin sağlam olması üçün qarşı tərəfin yalnız dediyi sözləri eşitmək kifayət etmir. Onun mövqeyini anlamaq, şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmaq və fərqli düşüncəyə dözümlülük göstərmək lazımdır. Qarşılıqlı hörmət olmadıqda dialoq mübahisəyə, fikir ayrılığı qarşıdurmaya, tənqid isə təhqirə çevrilə bilər.

Deməli, ünsiyyət mədəniyyəti insanın nə qədər çox danışması ilə deyil, nəyi, necə və hansı mənəvi məsuliyyətlə söyləməsi ilə müəyyən olunur.

Etik və estetik ünsiyyət nədir?

Ünsiyyətin etik tərəfi insanın qarşısındakı şəxsə hansı mənəvi mövqedən yanaşması ilə bağlıdır. Dürüstlük, ədalət, sədaqət, qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət və xeyirxahlıq etik ünsiyyətin əsasını təşkil edir.

Estetik ünsiyyət isə yalnız gözəl danışmaq demək deyil. Burada insan münasibətlərində ahəng, ölçü, nəzakət, davranış mədəniyyəti və mənəvi gözəllik nəzərdə tutulur. Sözün məzmunu ilə ifadə forması arasında uyğunluq yarandıqda ünsiyyət daha təsirli və insani olur.

Kobud şəkildə deyilən doğru fikir belə qarşıdurma yarada bilər. Nəzakətlə ifadə olunan tənqid isə insanı alçaltmadan nöqsanı göstərməyə imkan verir. Buna görə ünsiyyətdə yalnız həqiqəti söyləmək deyil, onu hansı formada söyləmək də əhəmiyyət daşıyır.

Etika ilə estetikanın vəhdəti insan münasibətlərini nəcibləşdirir. Belə ünsiyyətdə insan qarşısındakını məqsədə çatmaq üçün vasitə deyil, ləyaqətə malik şəxsiyyət kimi qəbul edir.

Qədim fəlsəfədən müasir cəmiyyətə

Ünsiyyətin mahiyyəti qədim dövrlərdən filosofların diqqətini cəlb edib. Konfutsi insanlar arasındakı münasibətlərdə sədaqətə və mənəvi nizama xüsusi əhəmiyyət verirdi. Qədim yunan filosofları isə ünsiyyəti fəzilət, ədalət, dostluq və insanın xoşbəxtliyi ilə əlaqələndirirdilər.

Sokratın “Özünü dərk et!” çağırışı ünsiyyətin yalnız başqasını deyil, insanın özünü anlamasına da xidmət etdiyini göstərirdi. İnsan öz davranışını, niyyətini və mənəvi məsuliyyətini dərk etmədən sağlam münasibət qura bilməz.

Demokrit xoşbəxtliyi yalnız maddi imkanlarda deyil, insanın düşüncəsində, davranışında və mənəvi tarazlığında axtarırdı. Aristotel isə insanı təbiət etibarilə ictimai varlıq hesab edirdi. Onun yanaşmasına görə insan öz imkanlarını yalnız cəmiyyət daxilində və başqaları ilə münasibətdə reallaşdıra bilər.

Platon insan münasibətlərinə şəxsi mənfəətin təsirini tənqid edərək göstərirdi ki, sərvət və mənfəət hər şeydən üstün tutulduqda həqiqi ünsiyyət çətinləşir. Bu fikir müasir dövr üçün də aktuallığını itirməyib. Şəxsi marağın ictimai məsuliyyəti üstələdiyi mühitdə insanlar arasında etimad zəifləyir və münasibətlər yalnız fayda üzərində qurulur.

Şərq fəlsəfi və ədəbi düşüncəsində də insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, mərhəmət və qarşılıqlı münasibət məsələləri mühüm yer tutub. Əl-Fərabi, İbn Sina, Bəhmənyar, Nizami Gəncəvi, Mövlana Cəlaləddin Rumi, Məhəmməd Füzuli və digər mütəfəkkirlər insanın mənəvi yüksəlişini onun cəmiyyətə və başqa insanlara münasibətindən ayrı təsəvvür etməyiblər.

Müasir insan niyə ünsiyyət çətinliyi yaşayır?

Bugünkü insan tarixdə heç vaxt olmadığı qədər geniş kommunikasiya imkanlarına malikdir. Mobil telefonlar, sosial şəbəkələr və müxtəlif rəqəmsal platformalar saniyələr ərzində dünyanın istənilən nöqtəsi ilə əlaqə yaratmağa imkan verir. Lakin əlaqə imkanlarının çoxalması həmişə ünsiyyətin keyfiyyətinin yüksəlməsi demək deyil.

İnsanlar daha çox yazır, danışır və məlumat paylaşırlar, amma bir-birini dinləmək və anlamaq getdikcə çətinləşir. Rəqəmsal mühitdə fikrin sürətlə yayılması onun düzgün, əsaslandırılmış və etik olmasına zəmanət vermir. Əksinə, yanlış məlumat, təhqir, aqressiv ifadələr və qütbləşdirici münasibətlər daha geniş auditoriyaya çata bilir.

Sosial şəbəkələr bəzən dialoq məkanından özünü nümayiş etdirmə və qarşı tərəfi susdurma meydanına çevrilir. İnsanlar fərqli fikri dinləmək əvəzinə yalnız öz mövqelərini təsdiqləyən məlumatları qəbul etməyə başlayırlar. Bunun nəticəsində ünsiyyət zahirən artır, qarşılıqlı anlaşma isə azalır.

Məsafələrin qısaldığı bir dövrdə insanlar arasındakı mənəvi məsafənin böyüməsi müasir cəmiyyətin əsas paradokslarından biridir.

Ünsiyyət və cəmiyyətin qlobal problemləri

Ünsiyyətin mənəvi əsasları sosial problemlərdən ayrı şəkildə araşdırıla bilməz. Sosial bərabərsizlik, insan hüquqları, təhsil imkanları, səhiyyə, urbanizasiya, nəqliyyat, informasiya təhlükəsizliyi və milli-mədəni irsin qorunması kimi məsələlərin həlli insanlar, cəmiyyətlər və dövlətlər arasında sağlam dialoq tələb edir.

Müharibələrin qarşısının alınması, xalqlar arasında əməkdaşlığın qurulması və təbiətin qorunması yalnız hüquqi sənədlərlə mümkün deyil. Bunun üçün qarşılıqlı etimad, ortaq məsuliyyət və dialoq mədəniyyəti də formalaşmalıdır.

İnsanlar və dövlətlər yalnız öz maraqlarını müdafiə etdikdə ortaq problemlərin həlli çətinləşir. İqlim dəyişmələri, miqrasiya, yoxsulluq, informasiya böhranı və mədəni qarşıdurmalar sərhəd tanımadığı kimi, onların həlli də tək bir ölkənin imkanları ilə məhdudlaşa bilməz.

Bu səbəbdən ünsiyyət qlobal problemlərin yanında dayanan ayrıca bir məsələ deyil. O, həmin problemlərin həllini mümkün edən əsas vasitələrdən biridir.

Ünsiyyət mədəniyyəti ailədən və məktəbdən başlayır

İnsan ünsiyyət bacarıqlarını hazır şəkildə əldə etmir. Bu xüsusiyyətlər ailədə, məktəbdə və sosial mühitdə tədricən formalaşır. Uşaq danışmağı öyrəndiyi kimi, dinləməyi, fikir ayrılığına hörmətlə yanaşmağı və davranışına məsuliyyət daşımağı da öyrənməlidir.

Yaşlı nəslin qazandığı mənəvi və sosial təcrübənin gənc nəslə ötürülməsi cəmiyyətin davamlılığı üçün vacibdir. Bu proses yalnız nəsihətlə deyil, şəxsi nümunə ilə həyata keçirilməlidir. Uşağa hörmətdən danışan böyüklər gündəlik münasibətlərində təhqirə və zorakı dilə yol verirlərsə, verilən tərbiyə öz təsirini itirir.

Məktəb şagirdə yalnız məlumat verməməlidir. O, uşağa əməkdaşlıq etməyi, əsaslandırılmış fikir bildirməyi, başqasını dinləməyi, mübahisəni mədəni şəkildə aparmağı və ortaq nəticəyə gəlməyi də öyrətməlidir.

Təhsil sisteminin uğuru yalnız imtahan nəticələri ilə ölçülə bilməz. Əgər yüksək bilik əldə etmiş insan qarşısındakının ləyaqətinə hörmət etmirsə, onun təhsilində mühüm bir mənəvi həlqə çatışmır.

Milli-mənəvi irs və yeni dövrün çağırışları

Cəmiyyət yeniləşdikcə ənənəvi münasibətlər də dəyişir. Lakin dəyişiklik keçmişin bütün mənəvi təcrübəsindən imtina etmək demək deyil. Xalqın tarix boyu formalaşdırdığı hörmət, qonaqpərvərlik, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı, sözə sədaqət və ictimai həmrəylik kimi dəyərlər müasir ünsiyyət mədəniyyətinin də mühüm dayaqları ola bilər.

Ənənəyə bağlılıq köhnəlmiş münasibətləri dəyişmədən qorumaq kimi başa düşülməməlidir. Mənəvi irs yeni dövrün tələbləri əsasında yaradıcı şəkildə qiymətləndirilməlidir. İnsan hüquqlarına, bərabərliyə və fərdi azadlığa uyğun gələn dəyərlər yaşadılmalı, ayrı-seçkilik yaradan yanaşmalar isə tənqidi düşüncə ilə yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

Belə olduqda milli mədəni irs keçmişin toxunulmaz xatirəsi kimi deyil, müasir cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edən canlı mənbə kimi qorunur.

Ünsiyyətin gələcəyi insanın öz əlindədir

Cəmiyyətin gələcəyi insanların bir-biri ilə necə danışmasından, fikir ayrılıqlarını necə həll etməsindən və ortaq məqsədlər ətrafında necə birləşməsindən çox asılıdır. Ünsiyyət mədəniyyəti zəiflədikdə etimad azalır, sosial münasibətlər sərtləşir və qarşıdurmalar dərinləşir.

Sağlam ünsiyyət isə insanları eyniləşdirmir. Əksinə, fərqli mövqelərin qarşılıqlı hörmət şəraitində ifadə olunmasına imkan yaradır. Həqiqi dialoq qarşı tərəfin fikrini mütləq qəbul etmək deyil, onun danışmaq və dinlənilmək hüququnu tanımaqdır.

Ünsiyyəti gözəlləşdirmək üçün böyük və mürəkkəb proqramlardan əvvəl gündəlik münasibətlərə diqqət yetirmək lazımdır: dinləmək, sözün məsuliyyətini anlamaq, təhqirdən çəkinmək, həqiqəti təhrif etməmək və qarşımızdakı insanın ləyaqətini qorumaq.

Texnologiya insanları əlaqələndirə bilər, lakin onları yaxınlaşdırmaq üçün mənəvi mədəniyyət lazımdır. Ünsiyyətin gələcəyi istifadə etdiyimiz vasitələrdən daha çox, həmin vasitələrlə hansı dəyərləri ifadə etməyimizdən asılı olacaq.

İnsanlığın gələcəyini yalnız elmi-texniki tərəqqi deyil, insanın insanla danışmaq, anlaşmaq və birlikdə yaşamaq bacarığı da müəyyənləşdirəcək.

Ədəbiyyat

1. Aristotel. Siyasət. Moskva, 1983, IV cild.
2. Makovelski, A.O. Qədim yunan atomistləri. Bakı, 1946.
3. Qədim Yunanıstan materialistləri. Moskva, 1965.
4. Platon. Dövlət. Moskva, 1971, III cild.

Müəllif: Qıztamam Həsənova
Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, BDU Elmi Kitabxanasının Azərbaycanşünaslıq və şərqşünaslıq şöbəsinin əməkdaşı

Açar sözlər: ünsiyyət, cəmiyyət, sosial münasibətlər, etik dəyərlər, estetik mədəniyyət, qlobal problemlər