Azərbaycan elminin qarşısında duran əsas problemlərdən biri elmi nəticələrin beynəlxalq akademik mühitdə kifayət qədər görünməməsidir. Son illər alimlərin elmi məhsuldarlığı artsa da, bu tədqiqatların əhəmiyyətli hissəsi beynəlxalq elmi bazalarda indekslənmir, istinad almır və dünya elmi dövriyyəsinə daxil ola bilmir. Bunun əsas səbəblərindən biri ölkədə vahid milli elmi indeks və elmi məlumat bazasının olmamasıdır.

Bir çox inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, elmi siyasətin uğuru yalnız alimlərin fəaliyyətindən deyil, həm də həmin fəaliyyəti qiymətləndirən və beynəlxalq sistemlərlə əlaqələndirən milli elmi platformaların mövcudluğundan asılıdır. Azərbaycan üçün də belə bir sistemin yaradılması artıq seçim deyil, zərurət hesab olunur.

Mövcud vəziyyət

Hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən elmi jurnalların yalnız kiçik bir hissəsi beynəlxalq nəşr standartlarını tam şəkildə tətbiq edir. Bir çox jurnalda resenziya prosesi (peer review), nəşr etikası, redaksiya şəffaflığı və rəqəmsal identifikasiya sistemləri beynəlxalq tələblərə uyğun səviyyədə deyil. Nəticədə həmin jurnallarda dərc olunan məqalələrin beynəlxalq görünürlüğü də məhdud qalır.

Müasir elmi mühitdə tədqiqatın dəyəri yalnız onun çap olunması ilə müəyyən edilmir. Məqalənin beynəlxalq elmi bazalarda görünməsi, DOI ilə qeydiyyatdan keçməsi, müxtəlif istinad sistemlərinə daxil olması və digər alimlər tərəfindən istifadə edilməsi onun real elmi təsirini müəyyən edən əsas göstəricilərdir.

Milli indeks nəyi dəyişə bilər?

Milli Elmi İndeks yalnız jurnalların siyahısını təqdim edən elektron platforma olmamalıdır. Belə sistem ölkənin bütün akademik ekosistemini vahid standartlar əsasında birləşdirən elmi infrastruktur rolunu oynaya bilər.

Bu platforma vasitəsilə elmi jurnalların fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, müəlliflərin elmi göstəricilərinin izlənilməsi, DOI inteqrasiyası, açıq elmi platformalarla əlaqələndirmə və elmi məhsuldarlığın monitorinqi mümkün olacaq. Bunun nəticəsində həm alimlərin, həm də universitetlərin beynəlxalq görünürlüğü əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.

Dünya təcrübəsi

Bir çox ölkələr artıq uzun illərdir milli elmi indeks sistemlərindən istifadə edir. Türkiyədə fəaliyyət göstərən TR Dizin milli elmi jurnalların qiymətləndirilməsi və inkişafı üçün əsas platformalardan biridir. Cənubi Koreyada Korean Citation Index (KCI) ölkənin bütün akademik nəşrlərini vahid sistemdə birləşdirir. Norveçdə elmi jurnallar keyfiyyət səviyyələrinə görə qiymətləndirilir və dövlət dəstəyi məhz bu nəticələr əsasında formalaşdırılır. Qazaxıstan isə son illərdə milli açıq elmi platformasını inkişaf etdirərək beynəlxalq indeksləşmə göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldə bilib.

Bu nümunələrin hamısını birləşdirən əsas prinsip elmi keyfiyyətə sistemli nəzarətin təmin edilməsidir.

DOI və rəqəmsallaşma

Müasir elmdə DOI yalnız yeni məqalələr üçün deyil, əvvəlki illərdə dərc olunmuş elmi irsin də rəqəmsallaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Köhnə nəşrlərin DOI ilə təmin olunması onların beynəlxalq axtarış sistemlərində görünməsinə, daha çox istinad almasına və gələcək nəsillər üçün qorunmasına imkan yaradır.

Elmi məqalənin internetdə mövcud olması kifayət deyil. Onun beynəlxalq elmi infrastruktura inteqrasiyası təmin edilmədikdə həmin tədqiqat faktiki olaraq qlobal elmi dövriyyədən kənarda qalır.

Keyfiyyətə nəzarət mexanizmi

Milli indeks sistemi elmi jurnalların fəaliyyətinə obyektiv qiymət verən mexanizm kimi də çıxış edə bilər. Beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərməyən, resenziya prosesini formal həyata keçirən, plagiata qarşı effektiv tədbirlər görməyən və etik prinsipləri pozan jurnallar sistemdən kənarlaşdırılmalıdır.

Dünya təcrübəsində belə yanaşma geniş tətbiq olunur. Müxtəlif ölkələrdə akademik standartlara cavab verməyən yüzlərlə jurnal rəsmi siyahılardan çıxarılıb və ya fəaliyyətini dayandırıb. Məqsəd jurnal sayını artırmaq deyil, keyfiyyətli elmi nəşrlərin inkişafını təmin etməkdir.

Beynəlxalq nəşrlərə yanaşma

Son illərdə Azərbaycan müəlliflərinin müxtəlif xarici jurnallarda məqalə dərc etdirməsi geniş yayılıb. Lakin bütün beynəlxalq jurnallar eyni elmi nüfuza malik deyil. Dünyada "predatory journals" kimi tanınan qeyri-şəffaf nəşrlər elmi keyfiyyətə ciddi zərbə vurur. Buna görə də yalnız etibarlı və beynəlxalq akademik standartlara uyğun fəaliyyət göstərən jurnallarda dərc olunan elmi işlərin təşviq olunması vacibdir.

Dövlət dəstəyinin əhəmiyyəti

Azərbaycanda beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərməyə çalışan elmi jurnallar mövcuddur. Lakin onların əksəriyyəti texniki infrastrukturun yaradılması, beynəlxalq platformalara inteqrasiya, redaksiya heyətinin hazırlanması və rəqəmsal xidmətlərin tətbiqi baxımından əlavə dəstəyə ehtiyac duyur.

Bir çox ölkələrdə elmi jurnalların beynəlxalq indekslərə qəbul olunması dövlət proqramları vasitəsilə stimullaşdırılır. Bu yanaşma həm milli elmin nüfuzunu artırır, həm də ölkənin beynəlxalq elmi reytinqlərdə mövqeyini gücləndirir.

Nəticə

Azərbaycan elminin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün vahid Milli Elmi İndeksin yaradılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Belə platforma elmi jurnalların keyfiyyətinin yüksəldilməsinə, alimlərin beynəlxalq görünürlüğünün artmasına, tədqiqatların etibarlı şəkildə qiymətləndirilməsinə və ölkənin elmi potensialının dünya akademik məkanına inteqrasiyasına mühüm töhfə verə bilər.

Elm yalnız tədqiqat aparmaq deyil, həm də həmin tədqiqatın dünya elmi tərəfindən görünməsi və istifadə olunmasıdır. Güclü elmi sistem isə məhz beynəlxalq standartlar əsasında fəaliyyət göstərən milli elmi infrastruktur üzərində qurulur.