Əmir Teymurun tarixə düşmüş məşhur suallarından biri belədir: "Bəs hanı sizin kəlamınızın qüdrəti?" Bu sual əsrlər keçsə də, bu gün Azərbaycan elminə, xüsusilə ictimai və humanitar sahədə fəaliyyət göstərən alimlərə də ünvanlana bilər.

Onilliklər ərzində yüzlərlə kitab, monoqrafiya və elmi məqalə yazılıb. Ancaq bu əsərlərin əhəmiyyətli hissəsi nə ölkə daxilində, nə də beynəlxalq elmi mühitdə istinad alır. Halbuki elmdə əsərin dəyəri yalnız çap olunması ilə deyil, başqa tədqiqatçılar tərəfindən istifadə edilməsi, müzakirə olunması və yeni araşdırmalara təsir göstərməsi ilə ölçülür. İstinad elmi nüfuzun ən obyektiv göstəricilərindən biridir.

Azərbaycanın ictimai və humanitar elmləri uzun illərdir beynəlxalq elmi dövriyyədə zəif təmsil olunur. Scopus və Web of Science kimi nüfuzlu elmi bazalarda bu istiqamətlər üzrə Azərbaycan mənşəli məqalələrin payı olduqca aşağıdır. Nəticədə yerli alimlərin elmi ideyaları dünya akademik mühitinə çıxmır, beynəlxalq tədqiqatlarda istifadə edilmir və qlobal elmi diskussiyalarda görünmür.

Problemin əsas səbəblərindən biri elmi mədəniyyətlə bağlıdır. Azərbaycanda hələ də bir çox müəllif öz sahəsində yazılmış əvvəlki araşdırmalara kifayət qədər istinad etmir. Halbuki istinad rəqibi qəbul etmək deyil, elmi bilik zəncirini davam etdirməkdir. Dünyanın aparıcı universitetlərində və elmi mərkəzlərində hər yeni tədqiqat əvvəlki nəticələrin üzərində qurulur. Elm məhz bu davamlılıq sayəsində inkişaf edir.

Müasir akademik mühit fərdi fəaliyyət üzərində deyil, əməkdaşlıq üzərində formalaşır. Ən çox istinad alan tədqiqatların böyük əksəriyyəti müxtəlif ölkələrdən olan alimlərin birgə əməkdaşlığı nəticəsində meydana çıxır. Bir neçə elmi məktəbin, müxtəlif baxışların və fərqli metodologiyaların bir araya gəlməsi daha güclü nəticələr yaradır. Azərbaycanda isə bir çox hallarda elmi fəaliyyət hələ də qapalı çərçivədə aparılır və beynəlxalq əməkdaşlıq kifayət qədər geniş deyil.

Bəzən belə hesab olunur ki, yaşlı nəsil alimlərin beynəlxalq görünürlüğünün zəif olması texnologiyadan istifadə imkanlarının məhdudluğu ilə bağlıdır. Lakin faktlar bunu təsdiqləmir. Texniki və təbiət elmlərində fəaliyyət göstərən kifayət qədər yaşlı azərbaycanlı alim var ki, onların əsərlərinə minlərlə istinad edilir. Deməli, əsas məsələ yaş və ya texnologiya deyil. Əsas məsələ tədqiqat mövzusunun aktuallığı, beynəlxalq elmi problemlərlə əlaqəsi, məqalələrin keyfiyyəti və onların düzgün elmi platformalarda yayımlanmasıdır.

Digər mühüm problem elmi təcrid olunmaqdır. Bir çox tədqiqat yalnız formal nəşr məqsədilə hazırlanır, beynəlxalq elmi müzakirələrə qoşulmur və aktual elmi problemlərə cavab vermir. Belə olduqda həmin araşdırmaların istinad alması da çətinləşir. Elm yalnız yazmaqdan ibarət deyil; elm fikir mübadiləsi, tənqid, müzakirə və yeni ideyaların yaranması prosesidir.

İstinad mədəniyyətinin zəif olması gənc tədqiqatçılara da mənfi təsir göstərir. Elmi mühitdə paylaşım və əməkdaşlıq ənənəsi formalaşmadıqda, yeni nəsil də tədqiqatı yalnız formal akademik tələb kimi qəbul edir. Bu isə elmi inkişafın davamlılığına ciddi maneə yaradır.

Mövcud vəziyyətdən çıxış yolu ilk növbədə elmi mədəniyyətin dəyişməsindən keçir. Azərbaycan alimləri beynəlxalq elmi əməkdaşlıqlarda daha fəal iştirak etməli, açıq elmi platformalardan istifadə etməli, nüfuzlu jurnallarda dərc olunmağa çalışmalı və öz araşdırmalarını qlobal akademik mühitə təqdim etməlidirlər. Universitetlər və elmi müəssisələr isə gənc tədqiqatçılarda düzgün istinad mədəniyyətinin formalaşdırılmasına xüsusi diqqət ayırmalıdır.

Milli elmin beynəlxalq nüfuzu yalnız çoxlu məqalə dərc etməklə artmır. Əsas məqsəd elə tədqiqatlar ortaya qoymaqdır ki, onlar başqa alimlər tərəfindən oxunsun, istifadə olunsun və yeni araşdırmaların başlanğıc nöqtəsinə çevrilsin. Elmi fikir yalnız istinad aldıqda yaşayır və inkişaf edir.

Əmir Teymurun əsrlər əvvəl verdiyi sual bu gün də aktuallığını qoruyur: "Hanı sizin kəlamınızın qüdrəti?" Əgər yazılan əsərlər oxunmur, müzakirə olunmur və elmi inkişaf prosesinə təsir göstərmirsə, onların təsir gücü kağız üzərində qalır. Elm yalnız yazılan deyil, oxunan, müzakirə edilən və gələcək tədqiqatlara istiqamət verən bilik olduqda həqiqi dəyər qazanır.