Son illərdə dünyanın aparıcı universitet reytinqlərində – Times Higher Education (THE), QS World University Rankings və Academic Ranking of World Universities (ARWU) – yer alan ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti diqqətlə araşdırıldıqda ortaq bir mənzərə ortaya çıxır. Bu universitetlər təkcə güclü elmi potensiala malik deyil, həm də beynəlxalq akademik sistemə inteqrasiya olunmuş, açıq elmi mühit formalaşdırmış və elmi nəticələrini qlobal platformalarda görünən etməyi bacarmış müəssisələrdir.

Azərbaycan universitetləri isə hələ də bu istiqamətdə ciddi çətinliklərlə üzləşirlər. Problemin səbəbi yalnız maliyyə və ya infrastruktur deyil. Əsas məsələ beynəlxalq elmi ekosistemin necə işlədiyini düzgün dərk etmək və universitetlərin inkişaf strategiyasını həmin mexanizmlərə uyğun qurmaqdır.

Reytinqlər təsadüfi formalaşmır

Bəzən beynəlxalq universitet reytinqləri sadəcə növbəti statistik siyahı kimi qəbul edilir. Halbuki bu reytinqlərin arxasında uzun illər ərzində formalaşmış elmi məlumat bazaları, istinad sistemləri və akademik qiymətləndirmə mexanizmləri dayanır.

Məsələn, THE reytinqi elmi məhsuldarlığın qiymətləndirilməsi zamanı əsasən Elsevier şirkətinin Scopus məlumat bazasından istifadə edir. Digər reytinq sistemləri isə Web of Science, Dimensions və digər beynəlxalq elmi platformalarda toplanan məlumatlara əsaslanır.

Bu isə o deməkdir ki, universitetlərin dünya reytinqlərində görünməsi üçün yalnız çoxlu sayda məqalə dərc etdirməsi kifayət etmir. Həmin tədqiqatların beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən oxunması, istinad alması və qlobal akademik dövriyyəyə daxil olması əsas şərtdir.

Şəffaf akademik profil artıq zərurətə çevrilib

Dünyanın aparıcı universitetlərinin internet səhifələrinə nəzər saldıqda müəllim heyəti haqqında təqdim olunan məlumatların kifayət qədər əhatəli olduğu görünür. Bir çox universitetlər hər bir əməkdaş üçün ayrıca akademik profil yaradır, burada isə ORCID, Scopus Author ID, Web of Science Researcher Profile, Google Scholar və digər beynəlxalq identifikatorlar açıq şəkildə təqdim olunur.

Belə yanaşma universitetin elmi potensialını həm tələbələr, həm tərəfdaş universitetlər, həm də beynəlxalq reytinq təşkilatları üçün daha görünən edir.

Azərbaycan universitetlərinin böyük əksəriyyətində isə müəllimlərin elmi fəaliyyəti barədə məlumat ya ümumiyyətlə yerləşdirilmir, ya da çox məhdud formada təqdim olunur. Halbuki müasir universitet yalnız tədris müəssisəsi deyil, həm də elmi məlumat istehsal edən beynəlxalq tədqiqat mərkəzidir.

Elmi məhsuldarlıq yalnız məqalə sayı ilə ölçülmür

Son illərdə beynəlxalq jurnallarda nəşr olunan məqalələrin sayı artsa da, bu artım hər zaman elmi təsirin yüksəlməsi demək deyil. Əsas göstəricilərdən biri məqalələrin nə qədər istinad alması, hansı jurnallarda dərc olunması və həmin tədqiqatların beynəlxalq akademik müzakirələrdə istifadə edilməsidir.

Universitetlərin strateji məqsədi yalnız statistik göstəriciləri artırmaq deyil, keyfiyyətli elmi nəticələr ortaya qoymaq olmalıdır. Elmi məqalənin real dəyəri onun dərc olunmasından sonra başlayır.

Sosial və humanitar elmlər xüsusi diqqət tələb edir

Azərbaycanın sosial və humanitar elmlər sahəsində zəngin elmi ənənəsi olmasına baxmayaraq, bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən beynəlxalq səviyyəli elmi jurnalların sayı olduqca məhduddur. Tarix, pedaqogika, dilçilik, hüquq, fəlsəfə və digər sahələr üzrə aparılan tədqiqatların böyük hissəsi hələ də qlobal akademik informasiya məkanında kifayət qədər görünmür.

Halbuki Avropa və Asiya ölkələrinin bir çoxunda milli humanitar elmlər jurnalları beynəlxalq indekslərdə uğurla təmsil olunur və xarici müəlliflər üçün də cəlbedici nəşr platformalarına çevrilib.

ARWU hansı göstəricilərə üstünlük verir?

Dünyanın ən nüfuzlu akademik reytinqlərindən hesab olunan Academic Ranking of World Universities (ARWU) universitetləri əsasən aşağıdakı göstəricilər əsasında qiymətləndirir:

• Nobel və digər nüfuzlu beynəlxalq mükafat laureatları;
• Yüksək istinad alan tədqiqatçılar;
• Nature və Science kimi aparıcı jurnallarda nəşrlər;
• Science Citation Index Expanded və Social Sciences Citation Index bazalarındakı elmi məhsuldarlıq;
• Universitet əməkdaşlarının ümumi elmi təsir göstəriciləri.

Bu meyarlar göstərir ki, beynəlxalq reytinqlərdə uğur qazanmaq üçün yalnız tədrisin keyfiyyəti deyil, elmi fəaliyyət də həlledici rol oynayır.

Universitetlər hansı istiqamətlərə üstünlük verməlidirlər?

Universitetlərin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün bir neçə istiqamət xüsusilə vacib görünür:

• beynəlxalq tədqiqat layihələrinin genişləndirilməsi;
• xarici universitetlərlə uzunmüddətli əməkdaşlıqların qurulması;
• ingilis dilində elmi proqramların inkişaf etdirilməsi;
• beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərən elmi jurnalların yaradılması;
• xarici alimlərin və tədqiqatçıların universitetlərə cəlb olunması;
• gənc alimlər üçün dayanıqlı akademik inkişaf mühitinin formalaşdırılması;
• universitetlərin elmi göstəricilərinin tam şəffaf şəkildə ictimaiyyətə təqdim edilməsi.

Nəticə

Müasir dünyada universitetlərin nüfuzu yalnız auditoriyalarda keçirilən dərslərlə formalaşmır. Elmi məhsuldarlıq, beynəlxalq əməkdaşlıq, açıq elm prinsipləri, yüksək keyfiyyətli nəşrlər və qlobal akademik görünürlük artıq universitetlərin inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biridir.

Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq reytinqlərdə daha yüksək mövqelərə yüksəlməsi üçün uzunmüddətli və sistemli yanaşmaya ehtiyac var. Bu istiqamətdə atılacaq hər bir addım yalnız universitetlərin deyil, bütövlükdə ölkənin elmi nüfuzunun möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.