Ailə cəmiyyətin ən qədim, eyni zamanda daim yenilənən sosial institutudur. Dövlətlər, ictimai münasibətlər və həyat tərzi dəyişsə də, insanın şəxsiyyət kimi formalaşdığı ilk mühit yenə ailə olaraq qalır. Uşaq dünyanı əvvəlcə ailəsinin münasibətləri vasitəsilə tanıyır; sevgini, etimadı, məsuliyyəti, ədaləti və qarşılıqlı hörməti ilk dəfə burada görür.

Bu baxımdan ailə tərbiyəsi yalnız valideynlə övlad arasındakı gündəlik münasibətlərdən ibarət deyil. O, cəmiyyətin gələcəyini müəyyənləşdirən mənəvi, psixoloji və sosial prosesdir. Hər bir millətin davamlılığı sağlam düşüncəyə, möhkəm xarakterə və mənəvi məsuliyyətə malik nəsillərin yetişdirilməsindən asılıdır.

Müasir dövrdə ailə əvvəlki illərlə müqayisədə daha mürəkkəb şəraitdə fəaliyyət göstərir. Sürətli sosial dəyişikliklər, şəhərləşmə, rəqəmsal texnologiyalar, valideynlərin iş yükü, nəsillər arasındakı fərqlər və yeni həyat modelləri ailədaxili münasibətlərə ciddi təsir göstərir. Buna görə ailə tərbiyəsinə yalnız ənənə və məişət məsələsi kimi deyil, fəlsəfi və psixoloji baxımdan yanaşmaq zəruridir.

Problemin səbəbi azadlıqdır, yoxsa azadlığın düzgün anlaşılmaması?

Ailə münasibətlərində yaranan problemlər bəzən qloballaşma, xaricdən gələn mədəni təsirlər və gənclərə verilən sərbəstliklə izah olunur. Lakin problemin əsasını təkcə xarici təsirlərdə axtarmaq doğru olmazdı.

Azadlıq özbaşınalıq deyil. Ailədə azadlıq hər bir üzvün şəxsiyyətinə, düşüncəsinə və seçimlərinə hörmət olunması ilə yanaşı, qarşılıqlı məsuliyyət daşıması deməkdir. Bir insanın azadlığı digər ailə üzvünün hüquqlarını, təhlükəsizliyini və ləyaqətini pozmağa başladıqda münasibətlərdə tarazlıq itir.

Müasir ailənin qarşısında duran əsas vəzifə ənənə ilə yeniliyi qarşı-qarşıya qoymaq deyil. Əsas məsələ milli-mənəvi dəyərləri qoruyaraq ailə üzvlərinin fərdi hüquqlarına, şəxsi sərhədlərinə və müstəqil düşüncəsinə hörmət edən münasibət modeli yaratmaqdır.

Ailə nə sərt itaət sistemi, nə də hər kəsin yalnız öz istəyinə uyğun davrandığı nəzarətsiz məkan olmalıdır. Sağlam ailə qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət, etimad və əməkdaşlıq üzərində qurulur.

Uşaq tərbiyəsi valideynlərin münasibətindən başlayır

Valideynlər uşağa çoxlu nəsihət verə bilərlər. Lakin uşaq üçün ən təsirli tərbiyə vasitəsi onların gündəlik davranışıdır. Uşaq böyüklərin nə dediyindən daha çox, bir-biri ilə necə rəftar etdiyini müşahidə edir.

Ər-arvad arasındakı hörmət, fikir ayrılıqlarının həlli forması, ev işlərinin bölüşdürülməsi, ailə büdcəsinə münasibət və çətinliklər qarşısında göstərilən həmrəylik uşağın gələcək davranış modelinin əsasını təşkil edir.

Valideyn bir tərəfdən uşağa nəzakətli olmağı tövsiyə edir, digər tərəfdən ailə üzvləri ilə kobud danışırsa, verilən sözlə göstərilən davranış arasında ziddiyyət yaranır. Uşaq bu halda nəsihəti deyil, gördüyü davranışı mənimsəyir.

Ailə tərbiyəsi müəyyən saatlarda həyata keçirilən ayrıca fəaliyyət deyil. O, səhərdən axşama qədər davam edən canlı münasibətlər sistemidir. Valideynin əməyə, həqiqətə, insanlara və öz vəzifələrinə münasibəti uşağın xarakterinə birbaşa təsir göstərir.

“Ailə başçısı” anlayışına müasir baxış

Ənənəvi ailə modelində qərarların, əsasən, bir nəfər tərəfindən verilməsi geniş yayılmışdı. Böyük ailələrdə ağsaqqalların mövqeyi həlledici sayılır, kiçiklərdən isə verilən qərarlara qeyd-şərtsiz tabe olmaq tələb edilirdi.

Müasir ailədə bu münasibətlər tədricən dəyişir. Təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi, qadınların ictimai və əmək fəaliyyətində iştirakının artması və fərdi hüquqlar haqqında təsəvvürlərin genişlənməsi ailədaxili qərarların daha çox qarşılıqlı razılaşma əsasında verilməsinə gətirib çıxarır.

Ailəyə rəhbərlik yalnız hökm vermək və son qərarı söyləmək demək deyil. Əsl rəhbərlik məsuliyyəti bölüşmək, ailə üzvlərinin ehtiyaclarını nəzərə almaq, çətinliklər zamanı təşəbbüs göstərmək və qərarların nəticəsinə görə cavabdehlik daşımaqdır.

Sağlam ailədə kimin “başçı” olması sualından daha vacib məsələ qərarların necə qəbul edilməsidir. Əgər ailənin bütün üzvləri dinlənilir, onların fikirləri nəzərə alınır və vəzifələr ədalətlə bölüşdürülürsə, münasibətlər daha dayanıqlı olur.

Ailədaxili demokratiya valideyn nüfuzunun itməsi demək deyil. Əksinə, ədalətli, ardıcıl və izah edilə bilən qərarlar valideynin mənəvi nüfuzunu gücləndirir.

Ana və atanın ortaq məsuliyyəti

Uşağın tərbiyəsini yalnız ananın vəzifəsi hesab etmək ailə həyatında məsuliyyətin qeyri-bərabər bölüşdürülməsinə səbəb olur. Övladın fiziki, emosional, sosial və mənəvi inkişafında hər iki valideynin iştirakı əhəmiyyətlidir.

Atanın rolu yalnız maddi təminatla məhdudlaşmamalıdır. Uşağın gündəlik həyatına maraq göstərmək, onu dinləmək, təhsilində iştirak etmək və emosional dəstək vermək valideynlik məsuliyyətinin mühüm hissəsidir. Eyni şəkildə, ananın ailədəki rolu da yalnız məişət və qayğı funksiyası ilə məhdudlaşdırıla bilməz.

Uşaq valideynlərin bir-birinə münasibətini müşahidə edərək qarşılıqlı hörmət, əməkdaşlıq və məsuliyyət haqqında ilkin təsəvvürlər qazanır. Ana və atanın ailə həyatında bərabər dəyərə malik tərəfdaşlar kimi davranması uşağın gələcək münasibətlərinə sağlam nümunə verir.

Hər iki valideynin övladın həyatında fəal iştirakı uşağın özünü təhlükəsiz və dəyərli hiss etməsinə kömək edir. Burada əsas məsələ valideynlərin eyni davranması deyil, bir-birini tamamlaması, ortaq prinsipləri bölüşməsi və tərbiyə prosesində ziddiyyətli mövqelər yaratmamasıdır.

Məhəbbət və tələbkarlıq arasında tarazlıq

Uşağın sağlam inkişafı üçün sevgi vacibdir, lakin sevgi bütün istəklərin qeyd-şərtsiz yerinə yetirilməsi demək deyil. Hədsiz himayə, sərhədsiz güzəşt və uşağın hər davranışına haqq qazandırılması onda məsuliyyət hissinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, həddindən artıq sərtlik, daimi tənqid və qorxu üzərində qurulan tərbiyə də sağlam nəticə vermir. Belə münasibət uşağın özünəinamını azalda, onun valideynlərlə açıq ünsiyyət qurmasına mane ola bilər.

Ailə tərbiyəsində sevgi ilə tələbkarlıq arasında tarazlıq qorunmalıdır. Uşaq ailədə sevildiyini bilməli, eyni zamanda davranışlarının müəyyən nəticələri olduğunu anlamalıdır. Qaydalar əvvəlcədən müəyyən edilməli, yaşa uyğun olmalı və uşağa aydın şəkildə izah edilməlidir.

Valideynin “yox” cavabı qəzəbin ifadəsi deyil, tərbiyəvi sərhəd olmalıdır. Bu sərhəd uşağın şəxsiyyətini alçaltmadan, onun fikrini dinləməklə və səbəbləri izah etməklə qoyulduqda daha təsirli olur.

Tərbiyədə vahid və ardıcıl mövqe

Ailə tərbiyəsində tez-tez rast gəlinən problemlərdən biri böyüklərin uşaq qarşısında bir-birinin qərarını qüvvədən salmasıdır. Atanın müəyyən etdiyi qaydanın ana, ananın qoyduğu sərhədin isə ata tərəfindən ləğv edilməsi uşağı ziddiyyətli vəziyyətə salır.

Baba və nənənin ailə həyatında iştirakı böyük mənəvi dəyər daşıyır. Onların təcrübəsi, qayğısı və emosional dəstəyi uşağın inkişafını zənginləşdirə bilər. Lakin valideynlərin əsaslandırılmış tərbiyə qərarlarına daim müdaxilə edildikdə vahid yanaşma pozulur.

Bu, bütün böyüklərin hər məsələdə eyni düşünməsi demək deyil. Fikir ayrılıqları təbiidir. Ancaq həmin müzakirələr uşağın yanında qarşılıqlı ittiham və nüfuz mübarizəsinə çevrilməməlidir. Böyüklər əvvəlcə öz aralarında razılığa gəlməli, sonra uşağa aydın və ardıcıl mövqe təqdim etməlidirlər.

Ardıcıllıq uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir. O, hansı davranışın qəbul edildiyini, hansı davranışın isə yolverilməz olduğunu bildikdə sosial məsuliyyət formalaşdırmaq daha asan olur.

Ailənin psixoloji iqlimi

Ailənin psixoloji iqlimi onun görünməyən, lakin bütün üzvlərin həyatına təsir göstərən mənəvi atmosferidir. Bu iqlim ailədə necə danışıldığından, problemlərin hansı formada həll edildiyindən, sevinc və çətinliklərin necə bölüşüldüyündən yaranır.

Əlverişli psixoloji iqlim olan ailədə insanlar fikirlərini qorxmadan ifadə edə, qarşılaşdıqları problemlər haqqında danışa və mənəvi dəstək ala bilirlər. Fikir ayrılığı münasibətin sona çatması kimi deyil, həll edilməli məsələ kimi qəbul olunur.

Əgər ər-arvad arasındakı münasibətlər qarşılıqlı etimad üzərində qurulubsa, gündəlik çətinliklər ailəni asanlıqla sarsıtmır. Tərəflər günahkar axtarmaq əvəzinə problemin həllinə birlikdə çalışırlar.

Münasibətlər zəif olduqda isə kiçik hadisələr belə böyük qarşıdurmaya çevrilə bilər. Tərəflər məsuliyyəti bir-birinin üzərinə atır, köhnə inciklikləri yenidən xatırladır və problemin özündən uzaqlaşırlar. Bu vəziyyət yalnız həyat yoldaşlarına deyil, ailədə böyüyən uşaqlara da təsir edir.

Uşaq evdəki gərginliyi hər zaman sözlə ifadə edə bilməsə də, onu hiss edir. Ailədəki davamlı narahatlıq onun davranışına, təhsilinə, ünsiyyətinə və özünə münasibətinə təsir göstərə bilər.

Ailədə ünsiyyətin sağaldıcı gücü

Ailə üzvləri arasındakı səmimi ünsiyyət gündəlik gərginliyin azalmasına və emosional tarazlığın bərpasına kömək edir. İnsan gün ərzində qarşılaşdığı çətinlikləri etibar etdiyi şəxslə bölüşdükdə özünü tək hiss etmir.

Lakin ünsiyyət yalnız danışmaqdan ibarət deyil. Dinləmək, qarşı tərəfin hisslərini kiçiltməmək, sözünü yarımçıq kəsməmək və dərhal mühakimə etməmək də onun mühüm hissəsidir.

Bəzən ailə üzvü dərhal məsləhət almaq deyil, sadəcə dinlənilmək istəyir. “Bu, vacib məsələ deyil” və ya “sən hər şeyi böyüdürsən” kimi ifadələr problemin həllinə kömək etmək əvəzinə insanı daha da uzaqlaşdıra bilər.

Sağlam ünsiyyətdə tərəflər bir-birinin fikrini qəbul etməsələr belə, həmin fikrin ifadə olunmaq hüququna hörmət göstərirlər. Bu münasibət ailədə etimadın və emosional yaxınlığın qorunmasına xidmət edir.

Ailədəki münasibətlər cəmiyyətə daşınır

Ailənin psixoloji iqlimi evin divarları daxilində qalmır. Evdə gərginlik yaşayan insan həmin narahatlığı işə, məktəbə və sosial münasibətlərə də daşıya bilər. Eyni şəkildə, ailədə dəstək görən insan gündəlik çətinliklərlə daha inamlı mübarizə aparır.

Ailə insanın dünya haqqında ilkin təsəvvürlərinin formalaşdığı yerdir. Uşaq ailədə insanların bir-birinə etibar etdiyini görürsə, sosial münasibətlərə daha açıq yanaşır. Əgər ailədə daimi ittiham, alçaltma və qarşıdurma hökm sürürsə, onda dünya təhlükəli və etibarsız məkan kimi görünə bilər.

Bu səbəbdən ailədə yaradılan psixoloji mühit yalnız şəxsi məsələ deyil. Ailə münasibətlərinin keyfiyyəti məktəb mühitinə, əmək fəaliyyətinə və bütövlükdə cəmiyyətin mənəvi sağlamlığına təsir göstərir.

Özünütənqid, yoxsa qarşı tərəfi günahlandırmaq?

Sağlam münasibətlərdə insan yalnız həyat yoldaşının və uşağın nöqsanlarını deyil, öz davranışını da qiymətləndirməyi bacarır. “Mən bu vəziyyətdə nəyi düzgün etmədim?” sualı problemin həllinə yol açır.

Uğursuz münasibətlərdə isə tərəflər bütün məsuliyyəti qarşısındakı insanın üzərinə atmağa meyilli olurlar. Bu zaman söhbətin məqsədi həqiqəti müəyyənləşdirmək və çıxış yolu tapmaq deyil, kimin günahkar olduğunu sübut etmək olur.

Özünütənqid insanın bütün günahı üzərinə götürməsi demək deyil. Bu, münasibətdə öz payını görmək, davranışının nəticələrini anlamaq və lazım gəldikdə dəyişməyə hazır olmaqdır.

Ailə üzvlərinin hər biri öz mövqeyinə eyni məsuliyyətlə yanaşdıqda münaqişələr dağıdıcı qarşıdurmaya deyil, münasibətlərin inkişafına xidmət edən təcrübəyə çevrilə bilər.

Şəxsiyyətin formalaşmasında ailənin rolu

Uşaq ailədə sosial münasibətlərə qoşulur, insanları anlamağı və hadisələri qiymətləndirməyi öyrənir. Böyüklərə, həmyaşıdlarına və özündən kiçiklərə münasibətin ilkin nümunələri burada formalaşır.

Valideynlərin dürüstlüyü, əməksevərliyi, məsuliyyəti, səmimiliyi və prinsipiallığı uşağın şəxsiyyətinə uzunmüddətli təsir göstərir. Bu keyfiyyətlər yalnız sözlə öyrədilmir; gündəlik həyatda nümayiş etdirilir.

Uşağın gələcəkdə necə həyat yoldaşı, valideyn və vətəndaş olacağının əsasları da ailədə qoyulur. O, fərqli insanlarla əməkdaşlıq etməyi, münaqişələri həll etməyi, şəxsi sərhədlərə hörmət göstərməyi və məsuliyyət daşımağı ilk növbədə evdə öyrənir.

Ailə tərbiyəsinin məqsədi uşağı valideynin bütün istəklərinə tabe olan şəxs kimi yetişdirmək deyil. Əsas məqsəd onun müstəqil düşünən, davranışına cavabdeh olan, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərən və sağlam qərarlar qəbul edə bilən şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaratmaqdır.

Nəticə

Müasir ailə ənənəvi dəyərlərlə yeni ictimai münasibətlərin kəsişdiyi mürəkkəb bir məkandır. Bu şəraitdə ailənin sağlamlığını yalnız maddi təminatla ölçmək olmaz. Qarşılıqlı hörmət, emosional təhlükəsizlik, ədalətli əmək bölgüsü, açıq ünsiyyət və ortaq valideyn məsuliyyəti ailənin mənəvi dayaqlarıdır.

Uşaq üçün ən böyük tərbiyə məktəbi ailənin özüdür. Valideynlərin bir-biri ilə münasibəti, çətinliklər qarşısındakı davranışı və insanlara verdiyi dəyər uşağın gələcək həyatının görünməyən proqramına çevrilir.

Sağlam ailə problemsiz ailə demək deyil. Sağlam ailə problemlərini təhqir, qorxu və günahlandırma ilə deyil, dialoq, məsuliyyət və qarşılıqlı dəstək yolu ilə həll etməyi bacaran ailədir.

Ailədə münasibətlər nə qədər etibarlı və ədalətli olarsa, uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması da bir o qədər sağlam və davamlı olar. Cəmiyyətin gələcəyi isə məhz belə ailələrdə yetişən insanların mənəvi keyfiyyətlərindən başlanır.

Ədəbiyyat

1. Bayramov, Ə.S. və Əlizadə, Ə.Ə. Psixologiya. Bakı, 2006.
2. Əlizadə, Ə.Ə. və Abbasov, A.N. Ailə. Bakı, 1989.
3. Əlizadə, Ə.Ə. və Abbasov, A.N. Ailə həyatının etika və psixologiyası. Bakı, 1988.
4. Quliyeva, N. Müstəqillik illəri Azərbaycan ailəsi. Bakı: Elm, 2006.
5. Пономарев, А. Развитие семьи и брачно-семейных отношений на Украине. Киев: Наукова думка, 1989.

Müəllif: Afət Kamalova
Bakı Dövlət Universiteti

Açar sözlər: ailə, şəxsiyyət, ailə münasibətləri, mənəvi dəyərlər, psixoloji iqlim, ailə tərbiyəsi, valideyn məsuliyyəti, ünsiyyət