XVI əsr Azərbaycanın siyasi, dini və mədəni həyatında böyük dəyişikliklərin baş verdiyi mürəkkəb tarixi mərhələdir. Səfəvilər dövlətinin yaranması ilə Azərbaycan və bütövlükdə region yeni siyasi güc mərkəzinə çevrildi. Bu proses yalnız dövlət idarəçiliyinə deyil, dini düşüncəyə, fəlsəfəyə, hüquqa, ədəbiyyata və təhsil həyatına da ciddi təsir göstərdi.

Dövrün elmi-mədəni mühiti Şərqin müxtəlif şəhərləri arasında formalaşan əlaqələrdən bəhrələnirdi. Ərdəbil, Təbriz, Şiraz, İsfahan, Nəcəf və Cəbəl-Amil kimi mərkəzlərdə yetişən alimlər dini elmlərlə yanaşı, fəlsəfə, məntiq və kəlam məsələlərini də araşdırırdılar. Bu elmi mühitdə yetişən görkəmli simalardan biri Əhməd ibn Məhəmməd Ərdəbili — Müqəddəs Ərdəbili idi.

O, İslam hüququ və kəlam sahəsində tanınmış alim olmaqla yanaşı, varlıq, ruh, idrak, ağıl və insanın mənəvi məsuliyyəti haqqında düşüncələri ilə də seçilirdi. Müqəddəs Ərdəbili irsi Səfəvilər dövründə dini və fəlsəfi düşüncə arasındakı mürəkkəb münasibətləri anlamaq üçün mühüm mənbədir.

Ərdəbildən Nəcəfə uzanan elm yolu

Əhməd ibn Məhəmməd Ərdəbilinin ailəsi, doğum tarixi və uşaqlıq illəri haqqında dəqiq məlumatlar azdır. Mənbələr onun Azərbaycanın qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən olan Ərdəbildə doğulduğunu göstərir. “Ərdəbili” nisbəsi də onun bu şəhərlə bağlılığından irəli gəlir.

O, “Müqəddəs” adı ilə yanaşı, geniş elmi biliyinə görə “Mühəqqiq”, yəni tədqiqatçı adı ilə də tanınıb. Elmi ədəbiyyatda buna görə ona həm Müqəddəs Ərdəbili, həm də Mühəqqiq Ərdəbili deyilir.

Ərdəbili dini və dünyəvi elmləri öyrənmək məqsədilə dövrün müxtəlif elm mərkəzlərinə üz tutub. Onun Cəlaləddin Dəvvaninin tələbələrindən olmuş Cəmaləddin Mahmud Şirazidən, ehtimal ki, Şirazda fəlsəfə və kəlam öyrəndiyi bildirilir. Fiqh təhsilini isə Şəhid Saninin tələbələri, xüsusilə Seyid Əli əs-Saiğ əl-Cüzzini yanında davam etdirib.

Alim həyatının əsas hissəsini Nəcəfdə keçirib, burada dərs deyib və elmi yaradıcılıqla məşğul olub. Onun fəaliyyəti nəticəsində Nəcəf elmi mühitinin yenidən canlandığı və müxtəlif bölgələrdən tələbələrin bu şəhərə gəlməyə başladığı göstərilir.

Müqəddəs Ərdəbili hicri 993-cü ilin səfər ayında — 1585-ci ilin fevralında Nəcəfdə vəfat edib. Buna görə bəzi mətnlərdə hicri 993-cü ilin onun doğum tarixi kimi göstərilməsi düzgün deyil. Alimin dəqiq doğum tarixi məlum olmasa da, onun XVI əsrdə yaşadığı və erkən Səfəvilər dövrünün görkəmli alimlərindən olduğu təsdiqlənir. TDV İslam Ensiklopediyası, Encyclopaedia Iranica

Elm və əməlin vəhdəti

Müqəddəs Ərdəbili üçün elm yalnız nəzəri biliklər sistemi deyildi. Onun düşüncəsində elmin həqiqi dəyəri insanın davranışında və mənəvi həyatında özünü göstərməli idi. Bu səbəbdən onun şəxsiyyəti haqqında yazan müəlliflər elmi biliyi ilə yanaşı, təvazökarlığını, təqvasını və ədalət duyğusunu da xüsusi vurğulayırlar.

O, elm və əməlin vəhdətini insanın mənəvi kamilliyinin əsas şərtlərindən biri hesab edirdi. Alimin nəzərində bilik insanı yalnız məlumatlı etməməli, onun davranışına, məsuliyyətinə və cəmiyyət qarşısındakı mövqeyinə də təsir göstərməli idi.

Məhz bu yanaşma Müqəddəs Ərdəbilinin elmi fəaliyyətini dövrünün siyasi və dini münasibətlərinə kor-koranə tabe olmaqdan müəyyən dərəcədə uzaqlaşdırırdı. O, saray alimi kimi fəaliyyət göstərmək əvəzinə Nəcəfdə qalaraq müstəqil elmi mövqeyini qorumağa üstünlük verirdi.

Səfəvi sarayı ilə münasibətlər: tarix və rəvayət

Müqəddəs Ərdəbilinin Səfəvi hökmdarları ilə münasibətləri barədə müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bəzi mənbələrdə onun Şah Abbasla məktublaşdığı, hökmdarın qəzəbinə tuş gəlmiş bir saray məmurunu müdafiə etdiyi və Şah Abbasın da onun istəyini qəbul etdiyi bildirilir.

Lakin burada mühüm tarixi uyğunsuzluq var. Müqəddəs Ərdəbili 1585-ci ildə vəfat edib, I Şah Abbas isə 1587-ci ildə hakimiyyətə gəlib. Buna görə Şah Abbasın hökmdarlığı dövründə baş verdiyi iddia olunan həmin məktublaşma etibarlı tarixi fakt kimi deyil, sonrakı dövrlərdə yaranmış rəvayət kimi qiymətləndirilməlidir.

Nüfuzlu elmi mənbələr Səfəvi hökmdarı I Şah Təhmasiblə bağlı məlumatların tarix baxımından mümkün olduğunu, I Şah Abbasla əlaqəli rəvayətlərin isə anaxronizm daşıdığını qeyd edir. TDV İslam Ensiklopediyası, Encyclopaedia Iranica

Bu nümunə tarixi-fəlsəfi irsin araşdırılmasında mənbələrə tənqidi yanaşmağın vacibliyini göstərir. Görkəmli şəxsiyyətlərin ətrafında zamanla çoxlu rəvayətlər yarana bilər. Tədqiqatçının vəzifəsi həmin rəvayətləri tarixi faktlardan ayırmaqdır.

Nəcəf elmi məktəbinin inkişafında rolu

Müqəddəs Ərdəbilinin ən mühüm xidmətlərindən biri Nəcəf elmi mühitinin güclənməsinə verdiyi töhfədir. Onun dövründə Nəcəf müxtəlif bölgələrdən gələn elm adamları və tələbələr üçün yenidən mühüm təhsil mərkəzinə çevrilmişdi.

Ərdəbili fiqh, kəlam və əxlaq sahələrində çoxsaylı tələbələr yetişdirib. Onun tanınmış tələbələri arasında Seyid Məhəmməd ibn Əli əl-Amili, Həsən ibn Zeynəddin əl-Amili, Molla Abdullah Tüstəri, Seyid Feyzullah Təfrişi və Mirzə Məhəmməd Əstarabadi kimi alimlərin adları çəkilir.

Bu alimlərin bir çoxu sonralar öz əsərləri və pedaqoji fəaliyyəti ilə İslam elmi düşüncəsinin inkişafına təsir göstərib. Beləliklə, Ərdəbilinin elmi irsi yalnız yazdığı əsərlərlə məhdudlaşmayıb, yetişdirdiyi tələbələr və formalaşdırdığı elmi ənənə vasitəsilə də davam edib.

Müqəddəs Ərdəbilinin əsərləri

Müqəddəs Ərdəbili fiqh, Quran ayələrinin hüquqi şərhi, kəlam və dini-fəlsəfi məsələlər haqqında əsərlər qələmə alıb. Onun ən çox tanınan əsərləri sırasında aşağıdakılar göstərilir:

• Zübdətül-bəyan fi şərhi ayatil-əhkam;
• Məcməül-faidə vəl-bürhan fi şərhi İrşadil-əzhan;
• Haşiyətüt-Təcrid;
• Mənasikül-həcc;
• Hədiqətüş-şiə;
• torpaq vergisi məsələsinə həsr olunmuş risalələr.

Zübdətül-bəyan Qurandakı hüquqi hökmlərlə bağlı ayələrin izahına həsr edilib. Məcməül-faidə vəl-bürhan isə İbn Mütəhhər Hillinin fiqhə dair əsərinə geniş şərhdir və müəllifin müstəqil hüquqi mülahizələrini də əhatə edir.

Hədiqətüş-şiə əsərinin Müqəddəs Ərdəbiliyə aid olub-olmaması isə elmi ədəbiyyatda mübahisə mövzusudur. Bəzi alimlər əsərin dilini, üslubunu və müəyyən dini cərəyanlara münasibətini Ərdəbilinin digər əsərlərindən fərqli hesab edərək müəllifliyə şübhə ilə yanaşıblar. Digər tədqiqatçılar isə mətnlər arasındakı oxşarlıqlara əsaslanaraq əsərin ona aid olduğunu müdafiə ediblər. Bu səbəbdən həmin əsərin müəllifliyi qəti həllini tapmış məsələ kimi təqdim edilməməlidir.

“Əqaidül-İslam” və ana dilində fəlsəfi düşüncə

Azərbaycan elmi ədəbiyyatında Müqəddəs Ərdəbilinin adı ilə əlaqələndirilən mühüm mətnlərdən biri Əqaidül-İslam əsəridir. Əski əlifba ilə türki dilində qələmə alınan bu əsər dini etiqad məsələləri ilə yanaşı, yaradılış, ilkin varlıq, ruh, maddə, əql, iradə və axirət kimi fəlsəfi-kəlami mövzuları da əhatə edir.

Əsər Azərbaycan dilində fəlsəfi və dini düşüncənin tarixi baxımından diqqətəlayiqdir. Onu heç bir qeyd-şərt olmadan “Azərbaycan dilində yazılmış ilk fəlsəfi əsər” adlandırmaq üçün daha geniş müqayisəli mənbəşünaslıq tədqiqatına ehtiyac var. Bununla belə, Əqaidül-İslam türki dildə yazılmış erkən fəlsəfi-kəlami mətnlərdən biri kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Əsərin diqqətçəkən cəhəti mürəkkəb dini və fəlsəfi məsələlərin yalnız dövrün əsas elmi dili olan ərəb dilində deyil, daha geniş oxucu kütləsinin anlaya biləcəyi türki dildə izah edilməsidir. Bu yanaşma elmi və dini biliklərin ana dilində ifadəsi tarixində mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.

Əqaidül-İslam əsərində peyğəmbərlik məsələlərinin ayrıca və sistemli şəkildə araşdırıldığı Azərbaycan elmi nəşrlərində də göstərilib. Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun “Elmi məcmuə”si

Varlıq haqqında təlim: vacib, mümkün və qeyri-mümkün

Müqəddəs Ərdəbilinin fəlsəfi-kəlami düşüncəsində varlıq məsələsi əsas mövzulardan biridir. Orta əsr Şərq fəlsəfəsinin ənənəsinə uyğun olaraq varlıqlar üç əsas kateqoriya üzrə nəzərdən keçirilir:

Vacibül-vücud — varlığı özü etibarilə zəruri olan və mövcudluğu üçün başqa səbəbə ehtiyac duymayan varlıqdır. Bu anlayış Tanrıya aid edilir.

Mümkünül-vücud — varlığı da, yoxluğu da öz-özlüyündə zəruri olmayan, mövcud olmaq üçün səbəbə ehtiyac duyan varlıqlardır. Təbiətdə və insan dünyasında mövcud olan varlıqlar bu kateqoriyaya daxil edilir.

Mümtəniül-vücud — mövcudluğu məntiqi baxımdan mümkün olmayan anlayış və ya varlıq vəziyyətidir.

Bu bölgü Əl-Fərabi və İbn Sina fəlsəfəsində sistemli şəkildə işlənmiş varlıq nəzəriyyəsi ilə səsləşir. Müqəddəs Ərdəbili də Tanrını bütün mümkün varlıqların son səbəbi və varlıq silsiləsinin başlanğıcı kimi təqdim edir.

Onun düşüncəsində səbəblər silsiləsi sonsuz şəkildə davam edə bilməz. Mümkün varlıqların mövcudluğu başqa səbəbdən asılıdırsa, nəticədə heç bir səbəbə ehtiyac duymayan İlkin Varlığın qəbul edilməsi zərurəti yaranır.

Mahiyyət və varlıq problemi

Orta əsr müsəlman fəlsəfəsində müzakirə edilən əsas məsələlərdən biri Tanrıda mahiyyət və varlıq münasibətidir. Filosoflarla kəlamçılar arasında fikir ayrılığı, əsasən, Tanrının varlığının və sifətlərinin necə izah olunması ətrafında formalaşırdı.

Filosoflar Tanrının mütləq sadəliyini qorumağa çalışır, onun mahiyyət və sifətlərdən ibarət mürəkkəb varlıq kimi düşünülməsinin düzgün olmadığını bildirirdilər. Kəlamçılar isə Tanrının sifətlərinin qəbul edilməsini dini düşüncənin əsas məsələlərindən biri hesab edirdilər.

Müqəddəs Ərdəbili bu mübahisəni qarşı duran tərəflərdən yalnız birinin mövqeyini təkrarlamaqla deyil, onların arqumentlərini müqayisə etməklə şərh etməyə çalışırdı. Onun yanaşmasında fəlsəfə ilə kəlam arasında tam keçilməz sədd yoxdur. Əksinə, hər iki düşüncə istiqamətinin Tanrının varlığını və zəruriliyini fərqli anlayışlarla izah etdiyi görünür.

Bu xüsusiyyət Ərdəbilinin dini məsələlərə yalnız ehkamçı mövqedən deyil, fəlsəfi təhlil vasitəsilə yanaşmağa çalışdığını göstərir.

Südur nəzəriyyəsi və varlıq mərtəbələri

Ərdəbilinin fəlsəfi düşüncəsində Əl-Fərabi və İbn Sina ənənəsinin təsiri hiss olunur. Bu təsir xüsusilə varlıqların İlkin Varlıqdan mərhələli şəkildə meydana gəlməsini izah edən südur nəzəriyyəsində görünür.

Südur nəzəriyyəsinə görə bütün varlıq sisteminin başlanğıcında Tanrı dayanır. İlkin Varlıqdan birinci əql, daha sonra digər əqllər, fəal əql, nəfs, surət və maddə mərhələləri meydana gəlir.

Bu nəzəriyyənin məqsədi maddi və mənəvi aləmin bir-biri ilə əlaqəsini izah etməkdir. Varlıq ən yüksək və mücərrəd mərtəbədən başlayaraq maddi aləmə doğru pilləli şəkildə təsəvvür edilir.

Müqəddəs Ərdəbilinin bu mövzudakı baxışları onun klassik Şərq peripatetizmi ilə yaxından tanış olduğunu göstərir. Bununla belə, o, fəlsəfi nəzəriyyələri dini dünyagörüşündən kənarda deyil, Tanrının yaradıcı iradəsi və vəhy anlayışı ilə birlikdə şərh edir.

Ruh, nəfs və insanın mürəkkəb varlığı

Ərdəbili fəlsəfəsində insan yalnız maddi bədəndən ibarət deyil. İnsan maddi və mənəvi tərəflərin birliyidir. Bədən təbiət qanunlarına tabedir, dəyişir və zamanla öz fiziki imkanlarını itirir. Ruh isə insanın şüuru, idrakı, iradəsi və mənəvi mövcudluğu ilə əlaqələndirilir.

Ərdəbili ruhla bədəni eyni mahiyyətli hesab etmir. Bununla yanaşı, insan həyatında onların qarşılıqlı əlaqəsini qəbul edir. Ruhun insanın bilən, dərk edən və qərar verən tərəfi olması onun fəlsəfi antropologiyasının əsas məsələlərindən biridir.

Onun düşüncəsində ruh iki əsas istiqamətdə fəaliyyət göstərir:

• nəzəri əql;
• əməli əql.

Nəzəri əql insanın bilik əldə etməsinə, anlayışlar yaratmasına, hadisələr arasındakı əlaqəni dərk etməsinə və nəticə çıxarmasına imkan verir. Əməli əql isə insanın iradəsi, seçimi və davranışı ilə bağlıdır.

İnsan yalnız yaxşı ilə pisi tanıdığı üçün deyil, seçim edə bildiyi üçün də mənəvi məsuliyyət daşıyır. Bu baxımdan əql yalnız bilik vasitəsi deyil, həm də məsuliyyətin əsaslarından biridir.

Xəyal qüvvəsi və idrakın sərhədləri

Müqəddəs Ərdəbili insanın idrak imkanlarını yalnız hiss və məntiqi düşüncə ilə məhdudlaşdırmır. O, xəyal qüvvəsini görünənlə görünməyən, hissi biliklə mənəvi qavrayış arasında vasitə kimi nəzərdən keçirir.

Xəyal insanın əldə etdiyi təsvirləri yenidən qurmasına, mümkün hadisələri düşünməsinə və mövcud reallıqdan kənara çıxan təsəvvürlər yaratmasına imkan verir. Bu xüsusiyyət elmi düşüncə, yaradıcılıq və gələcəyi planlaşdırmaq baxımından da əhəmiyyətlidir.

Lakin Ərdəbili insan ağlının imkanlarını mütləq hesab etmir. Ağıl daim öyrənir, əvvəlki qənaətlərini yenidən qiymətləndirir və bəzən yanlış nəticələr çıxarır. Hisslər, müşahidə və təcrübə olmadan insan idrakının tam fəaliyyət göstərə bilmədiyini vurğulayan bu yanaşma ağlın gücü ilə yanaşı, onun sərhədlərini də qəbul edir.

Ərdəbiliyə görə vəhy insan ağlını ləğv etmir; onu istiqamətləndirir və tamamlayır. Beləliklə, əql ilə vəhy bir-birinə qarşı qoyulan deyil, insanın həqiqəti dərk etməsində fərqli və qarşılıqlı əlaqəli imkanlar kimi təqdim olunur.

Azərbaycan fəlsəfə tarixində Müqəddəs Ərdəbilinin yeri

Müqəddəs Ərdəbili irsi bir neçə baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, Ərdəbildə formalaşan elmi-mədəni mühitlə Nəcəf, Şiraz və Cəbəl-Amil kimi mühüm elm mərkəzlərini birləşdirən alimlərdən biridir.

Onun əsərləri dini hüquq, Quran şərhi, kəlam və fəlsəfi düşüncənin qarşılıqlı əlaqəsini əks etdirir. Varlıq, ruh, əql, iradə və insanın məsuliyyəti haqqında mülahizələri Əl-Fərabi və İbn Sina ilə formalaşan Şərq fəlsəfi ənənəsinin XVI əsrdə necə davam etdirildiyini göstərir.

Ana dilində dini-fəlsəfi mətnlərin yaranması ilə əlaqələndirilən Əqaidül-İslam isə Azərbaycan fəlsəfi dilinin tarixi baxımından ayrıca tədqiq olunmağa layiqdir. Əsərin müəllifliyi, mətn tarixi, əlyazma nüsxələri və dili haqqında daha geniş mənbəşünaslıq araşdırmaları onun Azərbaycan elmi fikrindəki yerini daha dəqiq müəyyənləşdirə bilər.

Müqəddəs Ərdəbili yalnız dini hüquq alimi kimi deyil, elm və əməlin vəhdətini müdafiə edən, ağıl ilə vəhyin münasibətlərini araşdıran və klassik Şərq fəlsəfəsinin əsas problemlərini öz dövrünün düşüncə mühitində yenidən şərh edən mütəfəkkir kimi qiymətləndirilməlidir.

Onun irsinin yenidən araşdırılması Səfəvilər dövrü Azərbaycan fəlsəfəsinin daha dolğun öyrənilməsinə, Azərbaycan dilində fəlsəfi terminologiyanın tarixi inkişafının müəyyənləşdirilməsinə və milli fəlsəfi fikir tariximizin mühüm səhifələrinin elmi dövriyyəyə qaytarılmasına xidmət edə bilər.

Müəllif: Rahil Nadir oğlu Nəcəfov

Açar sözlər: Müqəddəs Ərdəbili, Səfəvilər dövrü, Azərbaycan fəlsəfəsi, Əqaidül-İslam, kəlam, nəfs, vacibül-vücud, fəlsəfi irs