H-indeksin artırılması: Azərbaycan elmi beynəlxalq rəqabətə necə qoşula bilər?

Azərbaycan alimlərinin beynəlxalq elmi mühitdə görünürlüğü son illərdə ən çox müzakirə olunan məsələlərdən birinə çevrilib. Dünyanın aparıcı universitetləri və tədqiqat mərkəzləri elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsində H-indeksi, istinadların sayını və beynəlxalq elmi bazalarda indekslənən nəşrləri əsas meyar kimi qəbul edirlər. Azərbaycanda isə bu istiqamətdə hələ də həllini gözləyən problemlər mövcuddur.

Elm və ali təhsil üzrə ekspert, fəlsəfə doktoru Rahil Nəcəf hesab edir ki, alimlərin H-indeksinin aşağı olması təkcə fərdi fəaliyyətlə bağlı deyil. Onun fikrincə, problemin əsas səbəbi ölkənin elmi infrastrukturunun və akademik nəşr sisteminin beynəlxalq standartlara tam uyğunlaşmamasıdır.

"H-indeksi yalnız rəqəm deyil. O, tədqiqatçının elmi təsirini, işlərinin nə dərəcədə istifadə olunduğunu və dünya elminə verdiyi töhfəni göstərən mühüm göstəricidir."

Elmi jurnalın rolu niyə vacibdir?

Mütəxəssislərin fikrincə, H-indeksin formalaşmasında dərc olunan jurnalın keyfiyyəti həlledici rol oynayır. Scopus və Web of Science kimi beynəlxalq elmi bazalarda indekslənən jurnallarda nəşr olunan məqalələr daha geniş auditoriyaya çatır və daha çox istinad almaq imkanı əldə edir.

Rahil Nəcəfin sözlərinə görə, Azərbaycanın əsas problemlərindən biri beynəlxalq tələblərə cavab verən elmi jurnalların sayının məhdud olmasıdır.

"Keyfiyyətli elmi jurnal yalnız məqalələrin dərc olunduğu platforma deyil. O, ölkənin elmi nüfuzunu formalaşdıran əsas institutlardan biridir. Əgər jurnallar beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərmirsə, həmin jurnallarda dərc olunan tədqiqatların görünürlüğü də məhdud qalır."

Dünya hansı yolu seçib?

Bir çox ölkələr son illərdə elmi nəşrlərin inkişafını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çeviriblər. Türkiyə TR Dizin layihəsi vasitəsilə milli elmi jurnalların keyfiyyətini yüksəldərək onların beynəlxalq bazalarda təmsilçiliyini artırıb. Çin və Cənubi Koreya isə redaksiya siyasətinin yenilənməsi, elektron nəşr sistemlərinin inkişafı və peşəkar elmi redaktor hazırlığına investisiya qoymaqla beynəlxalq indekslərdə yer alan jurnalların sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa nail olublar.

Bu təcrübə göstərir ki, alimlərin H-indeksinin yüksəlməsi yalnız fərdi fəaliyyətlə deyil, həm də güclü elmi nəşr ekosisteminin formalaşdırılması ilə mümkündür.

Azərbaycan üçün əsas çağırış

Ekspert hesab edir ki, ölkədə fəaliyyət göstərən elmi jurnalların redaksiya siyasəti, resenziya sistemi (peer review), nəşr etikası və beynəlxalq görünürlüğü yenidən qiymətləndirilməlidir.

"Əgər elmi jurnallarımız beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərməsə, alimlərimizin dünya elminə inteqrasiyası da çətin olacaq. H-indeks yalnız istedadın deyil, düzgün qurulmuş akademik sistemin nəticəsidir."

Onun fikrincə, Open Access siyasətinin genişləndirilməsi, DOI, ORCID, Crossref və digər beynəlxalq elmi infrastruktur elementlərinin tətbiqi Azərbaycan elminin qlobal görünürlüğünü əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

H-indeks niyə əhəmiyyətlidir?

Müasir akademik dünyada H-indeks təkcə alimlərin şəxsi göstəricisi hesab olunmur. Bu göstərici universitetlərin beynəlxalq reytinqlərinə, elmi layihələrin maliyyələşdirilməsinə, beynəlxalq əməkdaşlıqlara və ölkənin ümumi elmi nüfuzuna birbaşa təsir göstərən əsas indikatorlardan biridir.

Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanın beynəlxalq elmi rəqabətdə daha güclü mövqe tutması üçün həm tədqiqatçılar, həm universitetlər, həm də elmi jurnallar paralel şəkildə inkişaf etməlidir.

Nəticə

Rahil Nəcəf hesab edir ki, Azərbaycan elminin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün artıq lokal yanaşmadan qlobal yanaşmaya keçid zəruridir.

"Artıq yalnız yerli auditoriya üçün elmi fəaliyyət göstərmək kifayət etmir. Elmin dili beynəlxalq dildir. Azərbaycan alimləri və elmi jurnalları dünya standartlarına uyğunlaşdıqca, həm H-indekslər yüksələcək, həm də ölkəmizin elmi nüfuzu daha da güclənəcək."