Məqalə çap olunur, amma oxunmur: problem haradadır? Böyükağa Mikayıllı yazır...

Thu, 13 Aug 2026 09:08:55 +0000

Elmi publisistika

Elm • Tədqiqat • İstinad

Niyə bəzi elmi məqalələrə istinad edilir, digərləri isə görünməz qalır?

İstinad təsadüf deyil: oxunan və elmi dövriyyəyə daxil olan məqalənin anatomiyası

Hər il dünyada milyonlarla elmi məqalə dərc olunur. Onların bir qismi qısa müddətdə tədqiqatçıların diqqətini cəlb edir, müzakirələrə səbəb olur və yeni araşdırmalarda mənbə kimi istifadə edilir. Digər qismi isə elmi baxımdan müəyyən dəyər daşımasına baxmayaraq, demək olar ki, görünməz qalır.

Bu fərq yalnız müəllifin elmi dərəcəsi, çalışdığı universitet və ya jurnalın nüfuzu ilə izah edilə bilməz. Məqalənin mövzusu, adı, elmi yeniliyi, metodologiyası, dili, istinad etdiyi ədəbiyyat və dərc olunduğu jurnal onun gələcək elmi təsirini birlikdə müəyyənləşdirir.

“ Başqa sözlə, istinad təsadüf deyil. O, tədqiqatın düzgün planlaşdırılmasından başlayaraq nəticələrin beynəlxalq elmi ictimaiyyətə necə təqdim edilməsinə qədər uzanan mürəkkəb prosesin nəticəsidir.

Müəllif: Böyükağa Mikayıllı

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, “Məktəbəqədər və ibtidai məktəb” jurnalının baş redaktor əvəzi

Məqalə yazmaq mövzu seçməkdən başlayır

Oxunmayan məqalələrin bir qismi hələ yazılmağa başlamazdan əvvəl aktuallığını itirir. Müəllif bəzən yalnız əlində müəyyən material olduğu üçün mövzu seçir. Halbuki elmi məqalənin əsaslandırılması “Bu mövzu haqqında nə deyə bilərəm?” sualından deyil, “Elm bu mövzuda hansı cavaba ehtiyac duyur?” sualından başlamalıdır.

Aktual tədqiqat mövzusu cəmiyyətdə, elmdə və ya konkret peşə sahəsində mövcud olan problemə toxunur. Lakin aktuallıq yalnız mövzunun gündəmdə olması demək deyil. Müəllif aşağıdakı suallara aydın cavab verməlidir:

Tədqiqatdan əvvəl özünüzdən soruşun

✓ Bu problem nə üçün məhz indi araşdırılmalıdır?
✓ Əvvəlki tədqiqatlarda hansı boşluq qalıb?
✓ Məqalə mövcud elmi biliklərə nə əlavə edir?
✓ Nəticələrdən kim və hansı məqsədlə istifadə edə bilər?
✓ Tədqiqat hansı yeni sualları meydana çıxarır?

Bu suallara cavab yoxdursa, mövzu zahirən maraqlı görünsə də, məqalənin elmi dövriyyədə uzunömürlü olması çətinləşir.

Başlıq məqalənin ilk elmi vədidir

Tədqiqatçı məqalənin tam mətnini oxumazdan əvvəl onun başlığını görür. Elektron bazalarda aparılan axtarışlarda isə başlıq məqalə ilə potensial oxucu arasındakı ilk və bəzən yeganə təmas nöqtəsinə çevrilir.

Güclü başlıq qısa, aydın, informativ və dürüst olmalıdır. O, məqalənin əsas mövzusunu, tədqiqat obyektini və zəruri hallarda metodunu, coğrafiyasını və zaman çərçivəsini ifadə etməlidir. Başlıqda elmi məzmunu olmayan ümumi sözlərdən, süni sensasiyadan və aldadıcı vədlərdən qaçmaq lazımdır.

Zəif və ümumi başlıq: “Təhsildə bəzi problemlər”

Daha konkret və axtarışa uyğun başlıq:
“Ali təhsildə süni intellektdən istifadənin akademik dürüstlüyə təsiri”

“ Başlıq məqalənin reklam şüarı deyil. O, müəllifin oxucuya verdiyi ilk elmi vəddir.

Mətn həmin vədi doğrultmadıqda yalnız məqaləyə deyil, müəllifə və jurnala olan etimad da azalır.

Ədəbiyyat siyahısı müəllifin elmi xəritəsidir

Təcrübəli oxucu bəzən məqalənin girişindən əvvəl onun istinadlarına nəzər salır. Ədəbiyyat siyahısı müəllifin mövzuya nə dərəcədə bələd olduğunu, hansı elmi məktəblərlə dialoq qurduğunu və son tədqiqatları izləyib-izləmədiyini göstərir.

Lakin çoxlu mənbə həmişə keyfiyyətli tədqiqat demək deyil. Əsas məsələ seçilən mənbələrin etibarlılığı, mövzuya uyğunluğu və məqalədə funksional şəkildə istifadə olunmasıdır. İstinad siyahısını süni şəkildə böyütmək və oxunmamış əsərləri ora daxil etmək elmi keyfiyyəti artırmır.

Keyfiyyətli ədəbiyyat icmalı

Sahənin fundamental əsərlərini nəzərə alır;
Son illərin aktual araşdırmalarını əhatə edir;
Fərqli elmi mövqeləri müqayisə edir;
Yalnız yerli deyil, beynəlxalq ədəbiyyata da müraciət edir;
Mövcud tədqiqat boşluğunu əsaslandırır;
Mənbələri sadalamaqla kifayətlənməyərək onları təhlil edir.

Xarici dildə mənbənin istifadəsi yalnız müəllifin dil biliyini nümayiş etdirmək üçün olmamalıdır. Hər mənbə məqalənin nəzəri çərçivəsinə, metodologiyasına və ya nəticələrin müzakirəsinə real töhfə verməlidir.

İstinad almaq üçün əvvəlcə yeni fikir təqdim etmək lazımdır

Məqalənin ən mühüm hissəsi müəllifin öz elmi töhfəsidir. Əvvəlki tədqiqatları uzun-uzadı təkrar edən, lakin yeni nəticə ortaya qoymayan mətnin gələcək araşdırmalarda istifadə edilmə ehtimalı aşağıdır.

Oxucu müəllifin hansı nəticəyə gəldiyini deyil, bu nəticənin əvvəl məlum olanlardan nə ilə fərqləndiyini də görməlidir. Buna görə müəllif məqalədə açıq şəkildə göstərməlidir:

Hansı elmi boşluğu müəyyənləşdirib;
Hansı metoddan istifadə edib;
Hansı yeni məlumatı əldə edib;
Nəticələri əvvəlki araşdırmaları necə təsdiqləyir və ya dəyişdirir;
Hansı nəzəri və praktik təklifləri irəli sürür.

Başqa müəlliflərin nəticələrinin təkrarı yalnız icmal xarakterli məqalədə əsaslandırıla bilər. Orijinal tədqiqat isə müəllifin öz məlumatlarını, təhlilini və elmi mövqeyini təqdim etməlidir.

Oxucuya elmi mənbənin özünü vermək lazımdır, başqasının fikirlərinin zəif surətini deyil.

Mürəkkəb dil həmişə dərin elm demək deyil

Bəzi müəlliflər elmi görünmək üçün fikirlərini ağır terminlər, çoxmərtəbəli cümlələr və süni şəkildə mürəkkəbləşdirilmiş ifadələrlə təqdim edirlər. Nəticədə elmi fikir aydınlaşmaq əvəzinə, dilin arxasında gizlənir.

“ Elmi üslubun məqsədi sadə fikri mürəkkəb göstərmək deyil, mürəkkəb fikri dəqiq və anlaşıqlı ifadə etməkdir.

Terminlər zəruri olduqda işlədilməli, ilk istifadədə izah edilməli və mətn boyu eyni mənada istifadə olunmalıdır. Uzun cümlələr bölünməli, təkrarlar çıxarılmalı, hər abzas bir əsas fikir ətrafında qurulmalıdır.

Aydın elmi dil üçün

✓ Terminləri yalnız zəruri olduqda işlədin.

✓ İlk istifadə zamanı anlayışları izah edin.

✓ Uzun və çoxmərtəbəli cümlələri bölün.

✓ Təkrarları və məzmuna xidmət etməyən sözləri çıxarın.

✓ Hər abzası bir əsas fikir ətrafında qurun.

Məqaləni yalnız həmin dar ixtisasın aparıcı alimləri deyil, doktorantlar, magistrantlar və mövzuya yeni müraciət edən tədqiqatçılar da oxuya bilər. Aydın yazmaq elmi səviyyəni aşağı salmır. Əksinə, aydınlıq müəllifin mövzuya həqiqətən hakim olduğunu göstərir.

Struktur oxucunun yol xəritəsidir

Elmi məqalə nizamsız məlumat toplusu deyil. Onun bölmələri vahid tədqiqat məntiqinə xidmət etməlidir. Empirik araşdırmalar üçün geniş istifadə edilən IMRaD strukturu bu baxımdan əlverişli modeldir:

I Introduction — Giriş: Problem nədir və niyə araşdırılır?

M Methods — Metodlar: Tədqiqat necə aparılıb?

R Results — Nəticələr: Hansı məlumatlar əldə edilib?

D Discussion — Müzakirə: Bu nəticələr nə ifadə edir?

Bütün elmi sahələrdə eyni struktur tətbiq edilməsə də, hər məqalədə problemin qoyuluşu, metodoloji yanaşma, təhlil, nəticə və elmi töhfə aydın görünməlidir.

i Cədvəl, qrafik və statistik göstəricilər sadəcə məqalənin həcmini artırmaq üçün istifadə edilməməlidir. Hər vizual material müəyyən nəticəni daha aydın göstərməli, mətndə izah olunmalı və etibarlı məlumatlara əsaslanmalıdır.

Yanlış təqdim edilmiş bir göstərici müəllifin bütün tədqiqatına olan inamı sarsıda bilər. Elmdə itirilmiş etimadı bərpa etmək isə istinad qazanmaqdan qat-qat çətindir.

Daha çox məlumat həmişə daha yaxşı məqalə demək deyil

Məqalənin məlumatla zəngin olması üstünlükdür, lakin yalnız həmin məlumatlar tədqiqat sualına xidmət etdikdə. Mövzu ilə əlaqəsi zəif olan faktların, sitatların və statistik göstəricilərin yığılması məqaləni elmi baxımdan gücləndirmir.

Hər əlavə məlumat yeni yoxlama məsuliyyəti yaradır. Buna görə müəllif:

rəqəmləri ilkin mənbə ilə tutuşdurmalı;
DOI və biblioqrafik məlumatları yoxlamalı;
sitatların kontekstdən çıxarılmadığına əmin olmalı;
cədvəl və qrafiklərdəki məlumatların mətnlə uyğunluğunu yoxlamalı;
nəticələrin təqdim edilən faktlardan doğduğunu göstərməlidir.

Elmi məqalənin gücü onun neçə səhifə olmasında deyil, nə qədər əsaslandırılmış fikir təqdim etməsindədir.

Jurnal seçimi məqalə yazıldıqdan sonra başlanmamalıdır

Müəlliflərin tez-tez yol verdiyi səhvlərdən biri əvvəlcə məqaləni yazmaq, yalnız sonra jurnal axtarmaqdır. Halbuki jurnalın əhatə dairəsi, auditoriyası, metodoloji üstünlükləri və müəllif qaydaları yazı prosesinin əvvəlində nəzərə alınmalıdır.

Ən düzgün ardıcıllıq belədir:

Aktual problemi müəyyənləşdirin, uyğun jurnalı seçin, müəllif qaydalarını öyrənin və bundan sonra məqaləni həmin elmi auditoriya üçün hazırlayın.

Təhsil haqqında məqaləni maliyyə jurnalında dərc etdirmək onun görünürlüğünü azaltmaqla yanaşı, jurnalın mövzu istiqaməti ilə bağlı suallar da yaradır. Məqalə öz real oxucusunun qarşısına çıxmalıdır. İstinadın ilkin şərtlərindən biri məhz doğru auditoriyaya çatmaqdır.

Jurnal seçərkən yalnız indeks və göstəricilərə baxmaq kifayət deyil. Aşağıdakılar da araşdırılmalıdır:

jurnalın məqsəd və əhatə dairəsi;
son saylarda dərc olunan mövzular;
rəyçilik modeli;
nəşr etikası;
müəlliflər üçün tələblər;
məqalələrin açıq və davamlı əlçatanlığı;
jurnalın real oxucu auditoriyası;
nəşr qrafikinin sabitliyi.

Eyni məqalənin müxtəlif jurnallara göndərilməsi çıxış yolu deyil

Bir əlyazmanı eyni vaxtda bir neçə jurnala göndərmək akademik nəşr etikasına ziddir. Eyni məqaləni cüzi dəyişikliklərlə yenidən dərc etdirmək də özünütəkrar və ya dublikat nəşr problemi yarada bilər.

Yeni jurnalda dərc olunmaq istəyən müəllif yeni tədqiqat sualı, yeni məlumat, yeni metod və ya əsaslı şəkildə fərqlənən elmi yanaşma təqdim etməlidir. Məqalələrin sayını artırmaq elmi töhfənin artması demək deyil.

İstinad tələb edilmir, qazanılır

Heç bir müəllif məqaləsinin mütləq istinad alacağına zəmanət verə bilməz. Lakin görünürlüğü və elmi istifadə ehtimalını artırmaq mümkündür. Bunun üçün məqalə:

aktual problemə cavab verməli;
aydın və axtarışa uyğun başlıq daşımalı;
etibarlı ədəbiyyata əsaslanmalı;
yeni elmi nəticə təqdim etməli;
şəffaf metodologiyaya malik olmalı;
anlaşıqlı akademik dildə yazılmalı;
düzgün jurnalda dərc edilməli;
etibarlı metadata, DOI, xülasə və açar sözlərlə təqdim olunmalıdır.

Ən vacibi isə budur: məqalə müəllifin hesabat öhdəliyini deyil, elmi ictimaiyyətin informasiya ehtiyacını ödəməlidir.

Məqalə çap olunduğu gün elmi həyatını başa vurmur. Əksinə, həmin gün onun elmi dövriyyədəki həyatı başlayır. Oxucu məqalədə öz tədqiqatına lazım olan problemi, metodu, məlumatı və nəticəni tapdıqda ona istinad edəcək.

Elmdə görünmək üçün çox yazmaq kifayət deyil. Elə yazmaq lazımdır ki, başqaları sizin nəticənizdən istifadə etmədən öz araşdırmasını tamamlaya bilməsin.

Davamı: Jurnalın beynəlxalq indekslərə gedən yolu: redaksiya siyasətindən veb-sayta qədər hansı meyarlar həlledicidir?

Ekspertlər - ELM XƏBƏR PORTALI